بسیاری از اختلاف‌های خانوادگی از یک ناآگاهی ساده شروع می‌شوند: کسی نمی‌داند مهریه‌ای که سال‌ها پیش به سکه یا وجه نقد تعیین شده امروز چقدر ارزش دارد، سهم هر وارث از ترکه چقدر است یا نفقه شامل چه هزینه‌هایی می‌شود. قانون برای هر سه موضوع قاعدهٔ روشنی دارد و دانستن آن، هم از اختلاف جلوگیری می‌کند و هم از هزینه‌های اضافی.

مهریه؛ از سکه تا وجه نقد

طبق مادهٔ ۱۰۸۲ قانون مدنی، به محض وقوع عقد نکاح، زن مالک مهریه می‌شود و می‌تواند هر زمان آن را مطالبه کند. نکتهٔ مهم، نحوهٔ به‌روز شدن مهریه است که به نوع آن بستگی دارد:

• مهریهٔ سکه: به قیمت روز سکه در زمان پرداخت محاسبه می‌شود. شاخص تورم در این نوع مهریه اثری ندارد.
• مهریهٔ وجه نقد: طبق تبصرهٔ مادهٔ ۱۰۸۲، با شاخص رسمی بانک مرکزی از سال عقد تا سال پرداخت به‌روز می‌شود. مهریه‌ای که مثلاً سی سال پیش به وجه نقد تعیین شده، امروز چند برابر مبلغ اسمی خود ارزش دارد.

برای برآورد سریع، ابزار محاسبه مهریه به نرخ روز با وارد کردن تعداد سکه و قیمت روز، مبلغ تقریبی را نشان می‌دهد. عدد نهایی را در صورت اختلاف، مرجع رسیدگی بر اساس قیمت روز پرداخت تعیین می‌کند.

مهریه از دو مسیر قابل مطالبه است: اجرای ثبت از طریق دفترخانهٔ محل ثبت عقد، که برای اموال مشخص معمولاً سریع‌تر است؛ و دادگاه خانواده، که امکان استعلام اموال و رسیدگی به توان مالی زوج را دارد. اگر زوج توان پرداخت یک‌جای مهریه را نداشته باشد، می‌تواند دادخواست اعسار بدهد تا مهریه تقسیط شود.

طبق مادهٔ ۲۲ قانون حمایت خانواده، ضمانت اجرای بازداشت فقط تا سقف ۱۱۰ سکهٔ بهار آزادی یا معادل آن اعمال می‌شود. برای مازاد بر این میزان، فقط توان مالی زوج ملاک پرداخت است.

ارث؛ سهم هر وارث طبق قانون

قانون مدنی وراث را در سه طبقه قرار می‌دهد. طبقهٔ اول شامل پدر، مادر، فرزندان و نوه‌هاست و تا زمانی که کسی از این طبقه زنده باشد، طبقهٔ دوم ارث نمی‌برد. همسر متوفی در کنار هر طبقه ارث می‌برد. چند قاعدهٔ اصلی:

• سهم همسر: طبق مادهٔ ۹۱۳ قانون مدنی، اگر متوفی فرزند داشته باشد، سهم زوجه یک‌هشتم و سهم زوج یک‌چهارم است. اگر فرزند نداشته باشد، سهم زوجه یک‌چهارم و سهم زوج یک‌دوم می‌شود.
• ارث زوجه از زمین و ساختمان: پس از اصلاح مادهٔ ۹۴۶ قانون مدنی در سال ۱۳۸۷، زوجه از قیمت اموال غیرمنقول، هم عرصه و هم اعیان، ارث می‌برد.
• سهم فرزندان: طبق مادهٔ ۹۰۷، سهم پسر دو برابر سهم دختر است.
• وصیت: طبق مادهٔ ۸۴۳، وصیت تا یک‌سوم اموال نافذ است و بیش از آن به تأیید ورثه نیاز دارد. برخی خانواده‌ها از همین ثلث برای برابر کردن سهم فرزندان استفاده می‌کنند.

یک نکتهٔ مهم: پیش از تقسیم ترکه، بدهی‌های متوفی باید پرداخت شود و مهریهٔ همسر هم جزو همین دیون است. برای تقسیم رسمی اموال، گرفتن گواهی انحصار وراثت لازم است. اگر می‌خواهید پیش از مراجعه به مرجع رسمی، سهم هر نفر را بدانید، ابزار محاسبه سهم‌الارث با وارد کردن وراث، سهم پدر، مادر، فرزندان و همسر را طبق قانون مدنی نشان می‌دهد.

نفقه؛ هزینه‌های متعارف زندگی

طبق مادهٔ ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقهٔ زوجه شامل همهٔ نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت اوست؛ از جمله مسکن، پوشاک، غذا، اثاث منزل و هزینه‌های درمانی. نفقه عدد ثابتی ندارد و در صورت اختلاف، دادگاه معمولاً با جلب نظر کارشناس آن را تعیین می‌کند.

نفقهٔ فرزندان هم طبق مادهٔ ۱۱۹۹ قانون مدنی بر عهدهٔ پدر است. نفقهٔ گذشتهٔ پرداخت‌نشدهٔ زوجه، طلب او محسوب می‌شود و همراه با نفقهٔ جاری قابل مطالبه است. ترک انفاق با وجود توانایی مالی هم طبق قانون حمایت خانواده جرم است و جنبهٔ کیفری دارد.

جزئیات بیشتر، از جمله این‌که نفقهٔ فرزند تا چه زمانی ادامه دارد و مطالبهٔ نفقهٔ معوقه چطور انجام می‌شود، در راهنمای نفقه چیست و چقدر است آمده است.

چرا دانستن این قواعد مهم است

در هر سه موضوع، اختلاف معمولاً از عدد شروع می‌شود: یکی مبلغ را کمتر می‌داند و دیگری بیشتر. وقتی هر دو طرف قاعدهٔ قانونی و روش محاسبه را بدانند، گفت‌وگو جای حدس و گمان را می‌گیرد و بسیاری از اختلاف‌ها پیش از رسیدن به دادگاه حل می‌شود. محاسبه‌گرهای آنلاین برای همین برآورد اولیه ساخته شده‌اند؛ اما در پرونده‌های واقعی، جزئیات هر پرونده تعیین‌کننده است و مشورت با متخصص توصیه می‌شود.

جمع‌بندی

مهریه، ارث و نفقه قواعد مشخصی در قانون مدنی و قانون حمایت خانواده دارند. مهریهٔ سکه به قیمت روز و مهریهٔ نقد با شاخص بانک مرکزی به‌روز می‌شود؛ سهم هر وارث از پیش در قانون تعیین شده است؛ و نفقه بر پایهٔ نیازهای متعارف زندگی سنجیده می‌شود. آگاهی از این قواعد، نخستین گام برای تصمیم آگاهانه در مسائل مالی خانواده است.