بر اساس اعلام مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت با اعلام عبور همزمان نسبت نمونه‌های مثبت آنفلوآنزا و کووید-۱۹ از آستانه هشدار بالا، نسبت به ضرورت تشدید اقدامات پیشگیرانه در کشور هشدار داد.
ویروس‌ها میکروب‌های کوچکی هستند که با حمله به سایر سلول‌های زنده می‌توانند به حیات خود ادامه دهند. این سلول‌های زنده نقش سلول میزبان را برای ویروس بازی می‌کنند و باعث تکثیر آن می‌شوند.
بیماری کرونا توسط ویروس SARS-CoV-2 ایجاد می‌شود. اما بیماری آنفلوآنزا با ۲ نوع ویروس به نام ویروس آنفولانزای A و B مرتبط است.
علائم این دو بیماری می‌تواند شبیه یکدیگر باشد، اما تفاوت‌هایی در شروع و شدت علائم وجود دارد. تب، سرفه، گلودرد و خستگی از علائم شایع هستند.
به تعداد روزهایی که بین زمان ورود ویروس به بدن تا بروز اولین علائم بیماری وجود دارد، دوره کمون یا نهفتگی می‌گویند. دوره کمون بیماری کرونا ۲ تا ۱۴ روز و به طور میانگین چهار تا پنج روز است. اما آنفلوآنزا دوره کمون کوتاه‌تری دارد؛ به طوری که علائم آن بعد از یک تا چهار روز و به طور میانگین بعد از ۲ روز ظاهر می‌شود.
شایع ترین علائم بیماری کرونا عبارت‌اند از تب،سرفه، خستگی و تنگی نفس؛ البته علاوه بر علائم فوق، بعضی از افراد ممکن است علائم دیگری هم داشته باشند.
این علائم شامل مواردی همچون درد عضلانی، سردرد، آبریزش یا گرفتگی بینی،گلودرد، حالت تهوع یا اسهال، لرز، از دست دادن بویایی و چشایی است.
برای بررسی وضعیت دو بیماری شایع این روزها با «حمید عمادی کوچک، استاد بیماری های عفونی دانشگاه علوم پزشکی تهران» به گپ و گفت نشستیم تا پاسخ برخی ابهامات را در این خصوص از وی دریافت کنیم.آنچه در ادامه می‌آید مشروح این گفت‌وگوست .
عمادی می‌گوید «میزان سرعت انتقال و سرایت زیر سویه کرونای شایع کنونی، بسیار بالاتر از سویه‌های قبلی است، اما میزان مرگ و میر و جان گرفتن افراد، توسط این نوع از کرونا از مدل‌های قبلی کمتر است.»
وی تاکید می‌کند «تنها راه موثر و پیشگیرانه برای جلوگیری از ابتلا به ویروس های شایع به ویژه کرونا و آنفلوآنزا رعایت بهداشت فردی از جمله شستن مرتب دستها، استفاده از ماسک در محیط های شلوغ و تا حد امکان پرهیز سالمندان و مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای در محیط‌های پر تراکم و شلوغ است.»
آقای دکتر! با توجه به افزایش مراجعات بیماران مبتلا به عفونت‌های تنفسی و هم‌زمانی آن با آغاز فعالیت مدارس، وضعیت فعلی بیماری‌های تنفسی در کشور چگونه است؟
در ابتدا لازم است به این نکته اشاره کنم که وزارت بهداشت هر هفته از طریق پایگاه‌های دیده‌بانی و مراکز درمانی دولتی و خصوصی، وضعیت مراجعه افراد مبتلا به عفونت‌های تنفسی را بررسی می‌کند در این فرایند، از تعدادی از بیماران نمونه‌گیری انجام می‌شود تا مشخص شود چه ویروس‌هایی در جامعه در حال گردش هستند.
بر اساس اطلاعات موجود با افزایش قابل‌توجه و شیب تند موارد ابتلا به ویروس کووید-۱۹ مواجه هستیم. این موضوع را می‌توان در مراجعات روزمره به مطب‌ها، مراکز درمانی و حتی در خانواده‌ها نیز مشاهده کرد؛ به‌طوری‌که بسیاری از افراد از ابتلای اعضای خانواده، به‌ویژه کودکان، به عفونت‌های تنفسی خبر می‌دهند.
بررسی‌ها نشان می‌دهد عامل اصلی افزایش فعلی عفونت‌های تنفسی در کشور، ویروس کووید-۱۹ است و در حال حاضر آنفلوآنزا مسئله غالب و جدی محسوب نمی‌شود.
در سطح جهانی، زیرسویه‌های جدید اومیکرون در حال گردش هستند. در کشورهایی مانند کره جنوبی و ایران نیز از مردادماه امسال به‌تدریج تغییراتی در الگوی گردش زیرسویه‌های این ویروس مشاهده شده است؛ به‌طوری‌که زیرسویه XFG به‌تدریج جای خود را به زیرسویه‌های جدیدتر، از جمله آرمان، داده است
برای درک بهتر این تغییرات، باید نگاهی به روند تکامل ویروس کرونا از سال ۲۰۲۰ داشته باشید. در ابتدای همه‌گیری، سویه آلفا مطرح شد که میزان انتقال آن نسبت به ویروس‌های کرونای پیشین حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد بیشتر بود.
پس از آن، سویه بتا ظهور کرد که ویژگی مهم آن توانایی بیشتر برای فرار از سیستم ایمنی بدن بود. سپس سویه گاما در برزیل شناسایی شد، اما گسترش جهانی آن به اندازه برخی سویه‌های دیگر نبود.
در ادامه، سویه دلتا با قدرت بیماری‌زایی و شدت بالاتر مطرح شد و در نهایت ویروس به سویه اومیکرون رسید؛ سویه‌ای که همچنان زیرسویه‌های مختلف آن در جهان در حال گردش هستند.
مهم‌ترین تفاوت زیرسویه‌های جدید اومیکرون با سویه‌های قبلی چیست؟
یکی از شاخص‌های مهم در بررسی میزان سرایت یک ویروس، عدد تولیدمثل پایه است. این شاخص نشان می‌دهد یک فرد مبتلا به‌طور متوسط می‌تواند چند نفر دیگر را به بیماری مبتلا کند.
برای مثال، اگر عدد تولیدمثل پایه یک ویروس ۲.۵ باشد، به این معناست که هر فرد مبتلا می‌تواند به‌طور متوسط دو تا سه نفر دیگر را آلوده کند. در سویه دلتا این عدد افزایش پیدا کرد و در سویه اومیکرون به بیش از ۸ رسید.
این موضوع نشان می‌دهد ویروس کرونا در جریان تکامل خود، به‌تدریج قابلیت انتقال بیشتری پیدا کرده و توانایی آن برای فرار از سیستم ایمنی نیز افزایش یافته است.
در سویه‌های جدید اومیکرون، برخلاف برخی سویه‌های قبلی که درگیری شدیدتری در قسمت‌های تحتانی دستگاه تنفسی و ریه ایجاد می‌کردند، تمرکز بیشتری بر دستگاه تنفسی فوقانی وجود دارد.
بنابراین، اگرچه با ویروسی مواجه هستیم که قابلیت سرایت بسیار بالایی دارد، اما در مقایسه با سویه‌های اولیه و دلتا، معمولاً بیماری شدید و مرگ‌ومیر کمتری ایجاد می‌کند.البته نباید این بیماری را صرفاً یک سرماخوردگی معمولی تلقی کرد. کووید-۱۹ همچنان ویژگی‌های بالینی خاص خود را دارد.
برای مثال، برخی بیماران پس از بهبود نسبی و بازگشت به فعالیت‌های روزمره، با خستگی مجدد و تشدید علائم مواجه می‌شوند. همچنین سرفه‌های طولانی‌مدت پس از ابتلا به بیماری در تعداد قابل‌توجهی از بیماران مشاهده می‌شود.
نکته مهم دیگر، تأثیر این بیماری بر گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه است. افراد سالمند، بیماران مبتلا به سرطان، افرادی که پیوند عضو انجام داده‌اند و کسانی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، بیش از سایر افراد در معرض عوارض جدی قرار دارند.
بنابراین، حتی اگر شدت بیماری در بخش عمده‌ای از جامعه کاهش یافته باشد، همچنان باید نسبت به ابتلای گروه‌های پرخطر حساسیت داشته باشیم.
آیا در ماه‌های پیش رو باید منتظر افزایش بیشتر موارد ابتلا به کووید-۱۹ باشیم؟
بله. شواهد موجود نشان می‌دهد در آغاز موج جدیدی از عفونت‌های تنفسی قرار داریم که عامل اصلی آن زیرسویه‌های جدید کووید-۱۹ هستند.
در کشور ما نیز از فروردین‌ماه به‌تدریج تغییراتی در الگوی زیرسویه‌های در گردش مشاهده شده و زیرسویه‌های جدیدتر با قابلیت انتقال بالاتر در حال گسترش هستند.
البته باید توجه داشت که افزایش قدرت سرایت ویروس الزاماً به معنای افزایش شدت بیماری نیست. رفتار ویروس در حال تغییر است و آنچه اکنون بیشتر مشاهده می‌کنیم، افزایش قابلیت انتقال آن است.
از سوی دیگر، الگوی درگیری دستگاه تنفسی نیز تغییر کرده است.
موضوع دیگری که می‌تواند به گسترش بیماری کمک کند، بازگشایی مدارس و حضور دانش‌آموزان در محیط‌های آموزشی است. با شروع فعالیت مدارس، تماس‌های نزدیک و تجمع افراد افزایش پیدا می‌کند و این شرایط می‌تواند انتقال عفونت‌های تنفسی را تسهیل کند.
کودکان ممکن است در بسیاری از موارد علائم شدید کووید-۱۹ را تجربه نکنند، اما می‌توانند ویروس را به اعضای خانواده منتقل کنند؛ به‌ویژه به سالمندان و افرادی که بیماری زمینه‌ای دارند.
مهم‌ترین علائم ابتلا به زیرسویه‌های جدید کووید-۱۹ چیست؟
علائم این بیماری متنوع است. بر اساس اطلاعات مطرح‌شده، سردرد در حدود ۷۵ درصد بیماران، خشکی گلو در حدود ۷۰ درصد و سرفه، تب و لرز نیز در درصد قابل‌توجهی از مبتلایان مشاهده می‌شود.
از دیگر علائم می‌توان به اختلال یا از دست دادن حس بویایی و چشایی اشاره کرد. البته در برخی بیماران، مسئله فقط از دست دادن حس بویایی نیست، بلکه تغییر در کیفیت درک بوها نیز اتفاق می‌افتد؛ به‌طوری‌که ممکن است فرد بوهای مختلف را به شکلی ناخوشایند، شبیه بوی فاضلاب، احساس کند و حتی از غذا خوردن دچار ناراحتی شود.
در برخی موارد، اختلال بویایی برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند. همچنین احساس فشار در قفسه سینه، علائم گوارشی مانند اسهال و خستگی شدید از دیگر نشانه‌های بیماری هستند.
با توجه به تنوع این علائم، نمی‌توان صرفاً بر اساس نشانه‌های بالینی، ابتلا به کووید-۱۹ را با قطعیت تشخیص داد و در موارد لازم باید از روش‌های تشخیصی مناسب استفاده کرد.
برای درمان مبتلایان به کووید-۱۹ چه روش‌هایی در دسترس است؟
در حال حاضر، گزینه‌های دارویی ما برای درمان کووید-۱۹ محدود است. یکی از داروهایی که برای درمان بیماران بستری مبتلا به کووید-۱۹ مورد استفاده قرار می‌گیرد، «رمدسیویر» است.
البته همه بیماران مبتلا به کووید-۱۹ به بستری شدن یا دریافت داروهای اختصاصی نیاز ندارند. بخش عمده‌ای از مبتلایان در سطح جامعه درمان می‌شوند و نیازی به بستری بیمارستانی ندارند؛ اما در مورد افرادی که در گروه‌های پرخطر قرار می‌گیرند، باید توجه بیشتری داشته باشیم.
این گروه شامل افراد سالمند، کودکان کم‌سن، بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن قلبی و عروقی، بیماری‌های مزمن ریوی، بیماری‌های کبدی و گوارشی، دیابت، بیماری‌های کلیوی، بیماری‌های عصبی و اختلالات نورولوژیک، افراد مبتلا به هموفیلی، بیماران مبتلا به سرطان، افراد دارای نقص ایمنی، دریافت‌کنندگان پیوند و کسانی است که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند.
همچنین افراد دارای چاقی، زنان باردار، افراد سیگاری و کسانی که سابقه برخی بیماری‌های زمینه‌ای دارند، ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار بگیرند.
در این بیماران، احتمال بروز علائم شدیدتر، افت سطح اکسیژن خون و نیاز به بستری بیشتر است. بنابراین، لازم است کادر درمان در مواجهه با این افراد توجه ویژه‌ای به وضعیت بالینی آنان داشته باشند.
در کنار کووید-۱۹، وضعیت آنفلوآنزا چگونه است و چه عواملی در پیش‌بینی موج‌های این بیماری اهمیت دارند؟
برای بررسی آنفلوآنزا ابتدا باید با ساختار و انواع این ویروس آشنا شویم.
ویروس آنفولانزا به دو گروه اصلی A و B تقسیم می‌شود.
.یکی از ویژگی‌های مهم ویروس آنفلوآنزا قابلیت بالای تغییرات ژنتیکی آن است؛ به طوری که برخلاف برخی ویروس‌های دیگر، تغییرات ژنتیکی متعددی را تجربه می‌کند و به همین دلیل ویروس‌های در گردش در هر سال ممکن است با ویروس‌های سال قبل تفاوت داشته باشند.
به همین علت، واکسن آنفلوآنزا باید هر سال متناسب با سویه‌هایی که احتمال گردش آنها در فصل آینده وجود دارد، به‌روزرسانی شود.
یکی از منابع مهم برای پیش‌بینی وضعیت آنفلوآنزا در نیمکره شمالی، بررسی وضعیت این بیماری در نیمکره جنوبی است. از آنجا که فصل‌های سال در دو نیمکره متفاوت است، می‌توان با بررسی سویه‌های در گردش در کشورهایی مانند استرالیا، تا حدودی وضعیت فصل آنفلوآنزای پیش رو را پیش‌بینی کرد.
در نیمکره جنوبی، با آغاز پاییز و زمستان، موج آنفولانزا شکل می‌گیرد و اطلاعات حاصل از بررسی ویروس‌های در گردش به سازمان جهانی بهداشت و شرکت‌های تولیدکننده واکسن منتقل می‌شود.
شرکت‌های داروسازی بر اساس این اطلاعات، تولید واکسن فصل بعد را آغاز می‌کنند و معمولاً واکسن‌های جدید در اواخر تابستان و اوایل پاییز در دسترس قرار می‌گیرند.
بررسی وضعیت آنفلوآنزا در استرالیا و سایر کشورهای جهان چه تصویری از فصل پیش رو ارائه می‌دهد؟
بررسی وضعیت استرالیا در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که اگرچه موارد ابتلا از ابتدای سال روند کاهشی داشته، اما به دلیل تأخیر در آغاز فصل زمستان این کشور، موج آنفولانزا نیز دیرتر شروع شده است.
در استرالیا، ویروس آنفلوآنزا A از نوع H3N2 و همچنین مقداری آنفلوآنزای B در گردش بوده است.
در مقابل، در کشور ما از ابتدای سال سهم قابل‌توجهی از موارد آنفولانزا مربوط به نوع B بوده و حدود ۷۰ درصد موارد شناسایی‌شده را این نوع تشکیل داده است.
از نظر اثربخشی واکسن نیز باید گفت که میزان محافظت واکسن آنفولانزا در سال‌های مختلف یکسان نیست و به میزان تطابق سویه‌های موجود در واکسن با ویروس‌های در گردش بستگی دارد.
برای مثال، در سال ۲۰۲۵ واکسن آنفولانزا توانست خطر بستری شدن را در افراد واکسینه‌شده نسبت به افراد واکسینه‌نشده حدود ۴۳ درصد کاهش دهد. این میزان در سال ۲۰۲۶ حدود ۳۵ درصد گزارش شده است.
بنابراین، حتی در شرایطی که تطابق واکسن با سویه‌های در گردش کامل نباشد، واکسیناسیون همچنان می‌تواند از بستری شدن و عوارض شدید بیماری جلوگیری کند.
در حال حاضر وضعیت کووید-۱۹ و آنفلوآنزا در کشورهای مختلف چگونه است؟
وضعیت این دو بیماری در کشورهای مختلف یکسان نیست.در برخی کشورهای اروپایی، وضعیت کووید-۱۹ به شرایط هشدار رسیده است، درحالی‌که وضعیت آنفلوآنزا در آنها چندان نگران‌کننده نیست.
در استرالیا، کووید-۱۹ در شرایط نسبتاً کنترل‌شده‌ای قرار دارد، اما موج آنفولانزا به دلیل تأخیر در شروع فصل زمستان همچنان ادامه داشته و موارد ابتلا به نوع A در حال افزایش بوده است.
در چین، وضعیت کووید-۱۹ در سطح هشدار متوسط قرار دارد و افزایش حدود ۱۲.۵ درصدی موارد گزارش شده است، اما وضعیت آنفلوآنزا در این کشور جدی‌تر ارزیابی می‌شود.در کره جنوبی نیز افزایش موارد کووید-۱۹ حدود ۱۴ درصد گزارش شده و آنفلوآنزا نیز وضعیت قابل‌توجهی دارد.
در ایران، همان‌طور که اشاره کردم، از هفته گذشته وضعیت کووید-۱۹ وارد شرایط هشدار شده است؛ زیرا زیرسویه‌های جدید این ویروس در حال افزایش هستند و انتظار می‌رود در هفته‌های آینده موارد ابتلا بیشتر شود.
در مقابل، میزان ابتلا به آنفلوآنزا در حال حاضر حدود ۴.۲ درصد است و هنوز در سطح بالایی قرار ندارد. البته در میان موارد شناسایی‌شده، سهم آنفولانزای نوع B قابل‌توجه است.
انواع واکسن آنفلوآنزا و تفاوت‌های آنها
واکسن‌های آنفولانزا چه انواعی دارند و تفاوت اصلی آنها در چیست؟
واکسن‌های آنفلوآنزا به‌طور کلی به دو گروه زنده تضعیف‌شده و غیرفعال تقسیم می‌شوند. واکسن‌های زنده تضعیف‌شده معمولاً به شکل اسپری داخل بینی استفاده می‌شوند و از طریق همان مسیری که ویروس طبیعی وارد بدن می‌شود، پاسخ ایمنی ایجاد می‌کنند. این نوع واکسن در کشور ما رواج چندانی ندارد.
بیشتر واکسن‌هایی که در کشور استفاده می‌شوند، واکسن‌های غیرفعال هستند که به‌صورت تزریق عضلانی مورد استفاده قرار می‌گیرند. بخش عمده واکسن‌های سنتی آنفلوآنزا با استفاده از ویروس کشت‌داده‌شده در تخم‌مرغ تولید می‌شوند.
