اینکه می‌گوییم صفات خدا عین ذات اوست و هم‌زمان معتقدهایم شناخت ذات حق تعالی از هر حد و ماهیتی منزه است، پرسشی جدی را پیش می‌کشد: پس شناخت خدا از راه صفات چگونه ممکن است؟ «صد آنلاین» در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید مهدی حسین‌زاده، استاد اخلاق، این پرسش را به بحث گذاشته است.
صد آنلاین: اگر شناخت ذات خداوند محال است، چگونه شناخت خدا از راه شناخت صفات میسر می‌شود؟
حسین‌زاده: نکته کلیدی پاسخ در این جمله خلاصه می‌شود که نه‌فقط شناخت ذات حق تعالی، بلکه شناخت هر ذاتی به‌معنای احاطه علمی بر آن، محال است؛ اما این هرگز به این معنا نیست که شناخت «نشان‌ها» و «اسما» نیز محال باشد. تفکیک میان «ذات» و «نشانه» رمز گشایش این پرسش است. هر گونه شناختی مستلزم احاطه علمی است و هیچ راه احاطه، حتی اندک، به خداوند متعال وجود ندارد؛ اما به نشانه‌ها می‌توان به حد وسع احاطه علمی پیدا کرد.
صد آنلاین: آیا می‌توان با مثالی عینی این تفکیک را روشن کرد؟
حسین‌زاده: بله. فرض کنید از شما بخواهند خودتان را معرفی کنید و بشناسانید. هر چه بگویید، نشانه‌های شماست، نه ذات شما. اگر بگویید «من انسان هستم»، نشانه نوعیت شما در خلقت است؛ اگر بگویید «مرد یا زن هستم»، نشانه جنسیت شماست؛ اگر بگویید ایرانی، فارسی‌زبان و مسلمان هستم، همه این‌ها نشانه‌های شماست؛ حتی اگر بگویید «من عبد خدا هستم»، باز هم نشانه‌ی شماست، نه ذاتتان. هیچ‌گاه با این معرفی‌ها، «ذات» خود را به دیگری منتقل نکرده‌اید، بلکه او را از مسیر نشانه‌ها شناخته‌اید.
صد آنلاین: در مورد شناخت خداوند هم می‌توان از همین منطق استفاده کرد؟
حسین‌زاده: دقیقاً. عدم امکان شناخت ذات، دلیل بر عدم امکان شناخت نشانه‌ها نیست. همان‌گونه که شما یک ساختمان، یک خودرو یا یک اثر هنری را می‌بینید که تمام اجزای آن نشان از مهندس و پدیدآورنده دارد، بدون آنکه شخص او را بشناسید؛ با دیدن آن بنا به «معرفت» می‌رسید: می‌فهمید سازنده علم و طراحی و قدرت ساخت داشته است و حتی هدف از ساخت را دریافته می‌کنید. جهان آفرینش نیز همین‌گونه است؛ هستی، آیینه‌ای از اسم‌ها و نشانه‌های الهی است که معرفت به خدا را برای جوینده میسر می‌کند.
صد آنلاین: منظور از «اسم» خداوند چیست؟ آیا همان الفاظ و کلماتی است که می‌گوییم؟
حسین‌زاده: این مهم‌ترین بخش پاسخ است. «اسم» به‌معنای «نشانه» است و الفاظ و معانی و مفاهیم نیستند، بلکه موجودات خارجی می‌باشند؛ الفاظ صرفاً «اسمِ اسم» یعنی نشانی برای نشانی دیگرند. وقتی گفته می‌شود «مادر» یا «پدر»، این الفاظ فقط کلمه نیستند؛ پدر و مادرِ واقعی که خود نشانه‌اند، تحقق بیرونی دارند و الفاظ برای اشاره به آن‌ها وضع شده‌اند.
در احادیث نیز تصریح شده که خداوند متعال اسمای خود را خلق کرده است؛ یعنی اسما و نشانه‌ها همه مخلوق‌اند تا با آن‌ها خدا شناخته شود.
صد آنلاین: برترین این نشانه‌ها کدام‌اند؟
حسین‌زاده: نشانه‌ها برخی کوچک‌تر و برخی بزرگ‌تر و بزرگ‌ترین‌اند. در دعای شب‌های قدر می‌خوانیم: «اَللّهُمَّ اِنّی اَسئلُکَ بِکِتابِکَ المُنزَلِ وَ ما فیهِ اسمُکَ الاَکبَرُ و اَسماۆُکَ الحُسنی»؛ یعنی خداوندا، به کتاب نازل‌شده‌ات و آنچه در آن از اسم اکبر و اسمای حسنای توست، از تو مسئلت دارم. این اسم اکبر و اسمای حسنا الفاظ یا معانیِ معلوم یا مجهول نیستند؛ بلکه موجود، مشهود و قابل شناخت‌اند و هر کس به‌اندازه وسع خود به آن‌ها معرفت می‌یابد؛ چنان‌که در ادامه دعا به این اسم‌ها تصریح می‌شود: «بِکَ یا الله، اِلهی بِمُحَمَّد، بِعَلی، بِفاطِمَة، بِالحَسَن، بِالحُسَین و…»؛ یعنی این بزرگواران همان اسم اکبر و اسمای حسنای الهی‌اند، چرا که اکمل و اشرف مخلوقات خداوندند.
صد آنلاین: سخن پایانی؟
حسین‌زاده: راه شناخت خدا بسته نیست؛ از پرده ذاتیِ او نمی‌توان سخن گفت، اما هر برگی، هر انسان والایی و هر جلوه‌ای از هستی، نشانی است برای راهیابی به سوی او. چه‌بسا بنده‌ای که از همین نشانه‌ها، به معرفتی می‌رسد که عمری به دنبالش بوده است.
